موزیک

موسیقی آتونال یک سبک موسیقی است که به مفهوم هارمونیک سنتی، به یک گام یا مد موسیقی پایبند نیست. آهنگ‌ها و قطعات کنسرت که در یک گام ماژور یا مینور قرار گرفته‌اند، دارای تونالیته هستند و در مقابل، در موسیقی آتونال از گام‌ها و مدهای سنتی موجود در موسیقی تونال استفاده نمی‌شود. در این موسیقی برای ایجاد فرم‌ها از دوازده نت گام کروماتیک و سایر اصول سازماندهی استفاده می‌شود.

تاریخچه‌ای کوتاه از موسیقی آتونال

پس از قرن‌ها وجود موسیقی تونال، آثار آتونال در اوایل قرن بیستم در صحنه‌ی موسیقی آوانگارد کلاسیک وین ظاهر شد. صدای پیشرو آتونال در موسیقی غربی، آرنولد شوئنبرگ بود؛ آهنگساز اتریشی که جنبشی به نام مدرسه‌ی دوم وین را رهبری می‌کرد.

تاثیر آرنولد شوئنبرگ: در اواخر قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم، شوئنبرگ قطعات تونال ویژه‌ای با کروماتیسیزم مکرر تولید کرد. این کار، او را با آهنگسازان دوران رمانتیک متاخر مانند؛ «ریچارد اشتراوس» و «گوستاو مالر» معاصر کرد. از سال 1908، شوئنبرگ با مخالفت آشکار با تئوری موسیقی رمانتیک شروع به پذیرش بیشتر ناهماهنگی و فواصل دیسونانس کرد.

ارتباط آلمانی: شوئنبرگ ارتباط مستقیمی بین موسیقی به شدت آتونال خود با آثار آهنگسازان آلمانی پیشین، به‌ویژه باخ مشاهده کرد. او زمان خود را بین وین و برلین تقسیم کرد و معتقد بود که از طریق آزادی آتونالیته می‌تواند سنت آلمانی ساخت موسیقی را تجلیل کند.  سرانجام، شوئنبرگ به دلیل پیشینه‌ی یهودی خود و ظهور نازی‌ها مجبور به فرار از آلمان و اتریش شد.

محافظان: برجسته‌ترین پیروان شونبرگ در مدرسه‌ی دوم وین، «آلبان برگ» و «آنتون وبرن» بودند. این آهنگسازان از جهاتی تکنیک‌های متعاصبانه‌ی شوئنبرگ را تغییر دادند و موسیقی را برای گوش‌های حساس خوشایندتر کردند. «برگ» به طور خاص بخش‌هایی از گام‌های دیاتونیک را در قطعات آتونال، به ویژه در اپراهای تحسین شده خود، Wozzeck و Lulu استفاده می‌کند.

تکنیک‌های جدید محاسباتی: شوئنبرگ روشی را ایجاد کرد که به آن سریالیسم یا تکنیک دوازده نت می‌گویند. این تکنیک آهنگسازی برای ساخت آثار آتونال است (در مقابل آتونالیته‌ی آزاد که هیچ قاعده‌ی سازماندهی ندارد). در موسیقی سریال، نت‌ها به درجات گام و ردیف‌های لحن تقسیم می‌شوند. این‌ها ترتیب نمایش نت‌ها در قطعه را تعیین می‌کنند. تکنیک دوازده نت موسیقی پیروان زیادی در دنیای موسیقی کلاسیک دارد، از جمله؛ Pierre Boulez (رهبر موسیقی). اما موسیقی آتونال مدرسه‌ی دوم وین هرگز مخاطبان اصلی کلاسیک نداشت.

کشمکش‌ها: رقیب موسیقی شوئنبرگ، «ایگور استراوینسکی» ستاره‌ی روسی عصر مدرنیسم بود. استراوینسکی در طول زندگی شوئنبرگ به طور جدی در برابر سریالیسم و موسیقی آتونال مقاومت کرد، اما پس از مرگ شوئنبرگ، این فرد روسی، آهنگسازی موسیقی جدیدی را آغاز کرد که در آن مستقیما از تکنیک‌های آتونال استفاده می‌کرد. پس از جنگ جهانی دوم، استراوینسکی به یکی از آهنگسازان برجسته‌ی موسیقی دودکافونیک (دوازده نغمه‌ای) تبدیل شد.

از دیگر آهنگسازان برجسته‌ای که قطعات آتونال می‌نویسند، می‌توان به پل هیندمیث (Paul Hindemith)، سرگئی پروکوفیف (Sergei Prokofiev)، الکساندر اسکریابین (Alexander Scriabin)، کلود دبوسی (Claude Debussy)، بلا بارتوک (Béla Bartók)، پیر بولز (Pierre Boulez) و ادگارد وارس (Edgard Varèse) اشاره کرد.

سه ویژگی موسیقی آتونال

چند ویژگی، موسیقی آتونال را تعریف می‌کنند. از جمله؛

نداشتن مرکزیت تونال: موسیقی آتونال در یک گام ماژور یا مینور وجود ندارد. هم‌چنین از یک مد موسیقی مانند «دورین» یا «فریژین» پیروی نمی‌کند. هیچ نت خاصی نت ریشه‌ی موسیقی آتونال نیست.

بر اساس گام کروماتیک: گام کروماتیک در موسیقی غربی، گامی 12 نغمه‌ای است. این گام شامل تمام نت‌های موجود است که به ترتیب اجرا می‌شوند. هر فاصله در گام کروماتیک نیم‌پرده افزایش می‌یابد. در آهنگسازی آتونال از همه‌ی نت‌های گام کروماتیک استفاده می‌شود.

سازماندهی دقیق یا سست: سخت‌ترین فرم آهنگسازی موسیقی آتونال، روش دوازده نت سریالی آرنولد شوئنبرگ است که در آن از یک ردیف خاص نت که نمی‌توان آن‌ها را غیر مجاز می باشدره کرد و تغییر داد، استفاده می‌شود. از طرف دیگر آتونالیته‌ی آزاد فاقد قوانین خاص آهنگسازی است و امکانات بی پایان را در اختیار آهنگساز می‌گذارد.

همه ما این روزها کم و بیش از مخاطبان موسیقی پاپ ایرانی  هستیم. از گوشه و کنار موسیقی پاپ به گوشمان می‌رسد، اگر تلویزیون تماشا کنیم، رادیو گوش کنیم، فیلم ببینیم و با هر رسانه دیگری که ارتباط داشته باشیم، موسیقی پاپ به گوشمان می‌خورد و دیگر کار به جایی رسیده که نمی‌شود نام موسیقی پاپ را نشنید و از آن دور ماند. از قضا نام این موسیقی هم به عموم مردم اشاره دارد و ادعایش مردمی بودن است. اما شاید جالب باشد برای من و شما که بدانیم این موسیقی چرا برای عده‌ای زیبا و شنیدنی است و دلایل آن را باید کجا جستجو کرد.

اگر یک اثر موسیقی پاپ با کلام در بین مردم مشهور می‌شود یا به اصطلاح گل می‌کند آیا دلیل آن آهنگسازی خوب هست یا خوانندگی، یا تنظیم و یا شعر خوب؟

بهتر است نگاهی به آثار خوب پاپ بیندازیم. مثلا «غوغای ستارگان» یا همان اثری که ما با عنوان «امشب در سر شوری دارم» می‌شناسیمش؛ با آهنگی از مهندس«همایون خرم» و شعری از «کریم فکور» که بارها با تنظیم‌ها و صداهای مختلف ارائه شده که همچنان موفق بوده است. البته ناگفته نماند که اگر تنظیم و صدای خوانندگان از حد متوسط پایین‌تر باشد اثر دچار شکست خواهد شد. مثال دیگر می‌توان به «این همه آشفته حالی» با آهنگسازی علی تجویدی و شعرمعینی کرمانشاهی اشاره کرد.

بسیاری از ملودی‌های فولکلور(محلی) طی صدها سال ماندگار شده‌اند که دارای اشعار مردمی و عامیانه‌ای هستند. مانند «یک گل سایه چمن»، «مجنون نبودم»، «آی سر کتل»، «ای دل بلایی دلبر»، «عزیز جون» و خیلی کارهای دیگر که همه ما به خوبی آنها را می‌شناسیم و با بسیاری از آنها خاطراتی از گذشته به یادمان می‌آید.

خالق این گونه آثار مشخص نیست و چه بسا چوپانی عاشق در دشت و صحرا در کورسوترین نقاط ایران بوده باشد. در دنیا نیز آثار موسیقایی بی‌کلام زیادی وجود دارند که ماندگار شده‌اند و بعدها شعرهای مختلفی روی این ملودی‌ها سروده شده است. مثلا یک قطعه فولکلور اروپایی که نابغه تاریخ موسیقی، آمادئوس موتسارت واریاسیون‌هایی بر اساس این تم ساخته است که در ایران در حوزه موسیقی کودک با شعر فارسی استفاده فراوان دارد. نمونه دیگر تم معروفی برگرفته از کنسرتو «آرانخوئز» اثر «رودریگو» که بارها با تنظیم‌ها و اشعار مختلف (چه ایرانی و چه غیر ایرانی) از رسانه پخش شده و می‌شود.

در موسیقی پاپ ممکن است «ملودی سرا» با «تنظیم کننده» تفاوت داشته باشد. (در موسیقی‌های جدی‌تر این دو یک نفرند). نمونه‌هایی وجود دارد که یک تنظیم کننده کاربلد و باسواد اثر دو ملودی‌سرای متفاوت را تنظیم کرده است که فقط یکی از آنها به خاطر ملودی قوی آن مشهور شده است. حتی اتفاق افتاده است که خوانندگان مشهور بعد از آنکه آهنگساز غالب کارهاشان عوض شده‌اند و با آهنگسازی ضعیف‌تر ادامه داده‌اند، به یکباره نزول شدیدی کرده‌اند.

با این تفاسیر به نظر می‌رسید دلیل شهرت یک اثر موسیقی پاپ تا حدود زیادی به آهنگسازی آن مربوط می‌شود و این چیزی است که شاید خیلی از ما به طور ضمنی به آن رسیده باشیم.

به نظرم«واروژان» بزرگترین آهنگساز پاپ در موسیقی ایران است که نام او با اختلافی(تا به حال) بسیار زیاد با سایرین در قله موزیک پاپ ایران می‌درخشد. خالق آهنگ‌هایی که در عین سادگی عمیق هستند و در بین عوام در هر سطحی نفوذ کرده و حتی زمانه‌های مختلف نتوانسته است ماندگاری آثار او را از بین ببرد. آثاری که خواص نیز آن‌ها را می‌پسندند و دو فاکتور «شهرت» و «ماندگاری» آنها را به شاهکار تبدیل کرده است.

بسیار سابقه داشته که قطعات موسیقی زیادی در یک مقطع زمانی مشهور شده‌اند ولی ماندگار نبوده‌اند و حتی برعکس این قضیه نیز اتفاق می‌افتد.آهنگ‌هایی که در بدنه موسیقی پاپ رسوخ کرده و خوب و ماندگار هستند ولی زیاد مشهور نیستند. به نظرم بعضی خوانندگان معروف پاپ این حد از شهرت خود را باید مدیون این موسیقیدان و آهنگساز ایرانی باشند.«واروژان» برای فیلم هم موسیقی می‌ساخت و سطح بسیاری از آنها از خود فیلم مربوطه به مراتب بیشتر است.

البته تجربه ثابت کرده است که آهنگسازان پاپ در یک مقطع به تکرار رسیده‌اند و درخشش اولیه خود را از دست داده‌اند و نمی‌توان با قاطعیت گفت که اگر «واروژان» در چهل سالگی وفات نمی‌یافت، می‌توانست آن درجه از خلاقیت و طراز اولی را حفظ کند. در رده‌های بعدی آهنگسازی پاپ می‌توان به آثار فرید زولاند، حسن شماعی زاده، انوشیروان روحانی، جهانبخش پازوکی، صادق نوجوکی، محمد حیدری،کاظم عالمی(سبک کاری چهار نفر اخیر بعضا «پاپ_سنتی» است)، بابک بیات، بابک افشار، اسفندیار منفرد زاده، بابک زرین و علیرضا افکاری اشاره کرد.